تحریر - مرجع موسیقی کلاسیک پارسی

آلبوم جدید «علیرضا افتخاری» خواننده ی خوش الحان و پر طرفدار سالهای اخیر موسیقی ایرانی، طبق روال اخیر سر و صدای زیادی بین اهالی موسیقی بپا کرده و انتقادات زیادی را به دنبال داشه است. به موازات این انتقادات طرفداران افتخاری نیز آشفته شده اند و به طرق گوناگون در جهت حمایت از خواننده ی محبوبشان بپاخاسته اند. نقد اثر افتخاری و اجرای پر ایراد او در سایتهای موسیقی پر شد و به همین ترتیب هواداران افتخاری نیز جوابیه هایی صادر کردند. در این مطلب سعی بر این است که به اصل این انتقادات پرداخته شود و نه به حواشی ... شاید معرفی کامل تر افتخاری و آثارش هواداران هدف از این انتقادات را معرفی کند.

- منتقدین چه می گویند؟

آن چیز که مسلم است و واضح ، اینست که منتقدین افتخاری با مطالعه ی آثار پیشین وی به سطح بالایی از انتظارات رسیده اند و به بیانی دیگر انتقادات وارده بر وی، از سر دلسوزی است نه از روی کینه توزی و غرض ورزی! در واقع افتخاری خود، انتظارات را از مخاطبین و دوستداران موسیقی بالا برده هیچ انتظار و انتقاد بی جایی بر وی وارد نیست!
باید بپذیریم انتظارات از شاگرد مکتب تاج و دادبه و شاگرد اول آزمون باربد خود به خود بالا می رود وهمچنین اگر نگاهی – هرچند اجمالی و مختصر – به کارنامه ی هنری افتخاری بیاندازیم این انتظارات بسیار بالاتر نیز می رود!
منتقدین افتخاری به دلیل "سطح بالای انتظارات از وی" برآشفته اند و در مقام اعتراض دست به قلم برده اند ... !

- افتخاری کیست؟
 
با بررسی کارنامه ی افتخاری (با 46 آلبوم رسمی و چندین اثر خصوصی و متفرقه) نکته ای که جلب توجه میکند آثار درخشان و ازرنده ی افتخاری درسالهای آغازین فعالیت اوست.

- آتش دل (اثری که در حضور و به پیشهناد استاد مسلم موسیقی، جناب استاد فرامرز پایور ضبط و منتشر شد) ،
- راز و نیاز (با آهنگسازی و نوازندگی موسیقی دان بزرگ معاصر حسین علیزاده)،
- مهرورزان (به آهنگسازی نوازنده ی شهیر نی محمدعلی کیانی نژاد) ،
- موسیقی فیلم امیرکبیر (کاری از موزیسین بزرگ، استاد کامبیز روشن روان)،
- دریغا (به همراهی نی استاد محمد موسوی) ،
- مقام صبر (به آهنگسازی و سرپرستی استاد پرویز مشکاتیان) ،
- کاروان (بازخوانی قطعاتی از استاد برازنده)

»  آواز با همراهی سنتور پشنگ کامکار (آلبوم شور عشق)
» گروه نواری و آواز - ساخته ی مجمدجواد ضرابیان (آلبوم زیباترین)

اینها گوشه ای از آثار ابتدایی (دهه ی 60) افتخاری محسوب می شوند و او با این آثار نوید خواننده ای آینده دار و شش دانگ را به اهالی موسیقی داد.

» آواز با همراهی کمانچه مهیار فیروزبخت (آلبوم کاروان) 
» آواز راست پنجگاه - با تار کیوان ساکت (آلبوم مقام صبر) 

افتخاری در همین سالها چند اثر خصوصی را با همراهی اساتیدی چون جلیل شهناز، حبیب الله بدیعی، محمد موسوی و غلامحسین بیگجه خانی اجرا کرد که از سوی این اساتید مورد تشویق قرار گرفت. بزرگان موسیقی به آینده ی آواز این مرز و بوم امیدواز شدند ...

» آوازی با همراهی تار استاد جلیل شهناز (خصوصی)

بخش اعظمی از آثار فوق را «آواز» (آنهم آواز در مکتب اصفهان و -عموما- به شیوه استاد تاج) تشکیل می داد و افتخاری با جرات و تسلط تمام از عهده ی اجرای این آثار برآمد. بی تردید اساتیدی چون پایور، موسوی، مشکاتیان، علیزاده، روشن روان و ...  هنری را در وجود افتخاری دیده اند که اجرای چنین  آثاری را به وی واگذار کردند. اساتیدی چون شهناز، بدیعی برای هر کسی ساز نمیزدند و مسلما در صدا و تکنیک افتخاری جوان جوهره ای دیده بودند ...

با آغاز دهه ی 70 شاهد سرفصل تازه ای در آثار افتخاری هستیم . افتخاری با همراهی و همکاری هنرمندانی چون فریدون شهبازیان، جلال ذوالفنون، محمدجواد ضرابیان، عباس خوشدل، جمشید و جلیل عندلیبی آثاری را -عموما- در حوزه ی "تصنیف-خوانی" اجرا و منتشر کرد. «آواز» در این آثار جای خود را به تصنیف داد و افتخاری با گرمی و انعطاف صدایش زیبایی خاصی را به این تصانیف بخشید.
هنر او در آلبومی چون نیلوفرانه1 و یاد استاد (بازخوانی آثار ماندگار استاد علی تجویدی) با چنان اقبالی روبرو شد که نامش رفته رفته در کنار بزرگانی چون شجریان و ناظری (خوانندگان محبوب آن سالها) جای گرفت.

همانطور که ذکر گردید، افتخاری به «تصنیف خوانی» روی آورد و الحق در این زمینه آثار ماندگاری را به نام خود ثبت کرد. (آثاری چون سرمستان، نیلوفرانه، مهمان تو، یاد استاد، زیباترین، مهمان تو، افسانه، هنگامه و ...)

» تصنیفی از ساخته های عباس خوشدل (آلبوم صدایم کن)
» تصنیفی از ساخته های کامبیز روشن روان (آلبوم گل هزار بهار)

حتی کمرنگ شدن نقش «آواز» در این آثار ضعف تلقی نمی شد، تصانیف با دقت و وسواس خاصی انتخاب می شدند و با ظرافت خاصی به اجرا در می آمدند. ملودی ها بر اساس اصول موسیقی اصیل ایرانی ساخته و تنظیم می شدند و همه ی عوامل در کنار هم آثار ماندگاری را ثبت و ضبط کردند. "افتخاری تصانیف را به بهترین شکل ممکن اجرا می کرد."
در همین سالها افتخاری به همراهی استاد جلال دوالفنون با آثاری چون مستانه و شب عاشقان تبحر و تسلط خود را بر بداهه خوانی به خوبی به نمایش گذاشت. 

» بداهه خوانی با سه تار جلال ذوالفنون (آلبوم مستانه)
» تصنیف مهمان تو - ساخته جمشید عنلیبی (آلبوم مهمان تو)
» تصنیف تازه به تازه - ساخته ی جلیل عندلیبی (آلبوم تازه به تازه)

سالهای پایانی دهه 70 و آغاز دهه ی 80 را میتوان سالهای تغییر سبک (و شاید افول!) افتخاری نامید. تصانیف اصیل جایگاه خود را به ترانه های عامه پسند ( بخوانید سطحی! ) دادند و شکسته شدن کلام در ترانه ها (استفاده ازکلمات عامیانه) سطح کاری افتخاری را به طور فاحشی تغییر داد.

گل میخک، خنده بارون، خوش آمدی، نسیما، شکوه عشق، غم زمانه، خاطرات جوانی و ... همگی جزء آلبوم های اینچنینی افتخاری هستند. در این آثار دیگر هیچ ردپایی از «آواز» دیده نشد و آثار افتخاری خلاصه شد به ترانه ! سرعت انتشار تولید آثار افتخاری بقدری بالا رفته بود که طی یک سال 3 تا 5 آلبوم از افتخاری منتشر میشد. البته از حق نگذریم ! اقبال عمومی از این آثار به اندازه ای بالا رفت که پرفروش ترین آلبوم ها همواره آثار افتخاری بودند. اما بقول دوستی در کشور ما « اقبال مردم بیانگر ارزش هنری یک اثر نیست! »

» ترانه ی تنها - از ساخته های فضل الله توکل (آلبوم خاطرات جوانی)

افتخاری که سال 63 «راز و نیاز» را با «حسین علیزاده» ضبط کرده بود ، آثار دست چندم و نخ نما شده ی «فضل الله توکل» را اجرا کرد. (آثاری که بی شباهت به ترانه های عامیانه ی هایده و مهستی نیست!)
افتخاری که با تار دلنواز «استاد جلیل شهناز» آواز می خواند به همکاری با برادران خدارحمی روی آورد.
همکاری های افتخاری با «فریدون شهبازیان» به همکاری با «فریدون خوشنود» ختم گردید و راست پنحگاه بی نظیر «مقام صبر» (مشکاتیان) به اجرای راست پنجگاه 5 دقیقه ای با سامان احتشامی رسید !

» از ترانه های ساخته جواد لشکری (آلبوم خوش آمدی)
 
البته ار حق نگذریم. طی سالهای اخیر آثاری چون به دنبال دل (بازخوانی آثار استاد تجویدی) و بردی از یادم (بازخوانی آثار اساتید بدیعی، خالدی و ملک) تا حدودی رنگ و بوی افتخاری دهه 70 را زنده کرد. آثاری چون قصه شمع و همسایه (عطا جنگوک) آثار بدیع و جالبی بودند ... اما ... انتظارات از افتخاری بیش از اینهاست !

» تصنیف محلی ، سه تار عطا الله جنکوگ (آلبوم همسایه)

- موافقین چه می گویند ؟

طرفداران علیرضا افتخاری تنها و تنها صدای گرم افتخاری و فروش بالای آلبوم های او را مورد عنایت قرار می دهند و بی رحمانه به سوی منتقدین افتخاری می تازند!

در مورد فروش آلبوم به ذکر این نکته بسنده می کنم : «در جامعه ای که آلبوم خواننده ی تازه واردی که از موسیقی پاپ فقط و فقط نواختن گیتار (آنهم در حد به صدا آوردن چند آکورد ساده!) را می دادند ، بیش از 1 میلیون نسخه به فروش می رود ، آیا می توان فروش نجومی آلبوم های افتخاری را "هنر" تلقی کرد؟» باور کنید همانهایی که آلبوم بنیامین را می خرند مخاطب افتخاری شده اند ! این فاجعه نیست ؟!

روی سخن با دوستانی است که معتقدند : افتخاری هر چه بخواند زیباست ، چون صدایش آسمانی است !

دوست عزیز ! آیا عامی شدن برای هنرمندی که در مکتب تاج و شجریان رشد یافته می تواند عامل برتری تلقی شود؟
آیا از لحاظ محتوی شعری ؛ غنای موسیقی ؛ قدرت اجرای خواننده و ... آثار اخیر افتخاری را می توان با کارهای ابتدایی او مقایسه کرد؟ در کدامیک از آثار اخیر او نشانی از افتخاری ناز نگاه و سرمستان می بینید؟ تحریرهای استثنایی افتخاری را در کدامیک از آلبوم های اخیر می توان جستجو کرد؟ آیا ترنه های کوچک توکل جای مانور برای حنجره ی افتخاری می گذارد؟

آیا به صرف اینکه صدای افتخاری آسمانی است و او صاحب صدایی زیبا، حجیم، وسیع و با انعطاف است ، می توان افتخاری –چند سال اخیر- را بُت کرد؟
آیا این ترانه های سبک (از لحاظ موسیقی و اجرا) برای این حنجره ی نادر و طلایی کوچک نیستند ؟
آیا به اسم نوگرایی و پرهیز از تکرار می توان هر کار پیش پا افتاده و سطحی را به مخاطب عرضه کرد و در پاسخ مخالفین فروش بالا را علم کرد ؟!؟

- آقای افتخاری ! ...

آقای افتخاری ! شما که با آلبوم نیلوفرانه 1 به بالاترین فروش تاریخ موسیقی دست یافتید چرا استقبال مخاطبین را دلیل رویکرد به موسیقی -به اصطلاح تلفیقی- می دانید ؟ مگر همین مردم از نیلوفرانه ی شما استقبال نکردند؟

آقای افتخاری ! بوده اند خوانندگانی که صدای خوب داشتند ، آثار خوب "هم" ارائه کردند اما به دلیل رویکرد به موسیقی عامی و زودگذر هیچ نامی از ایشان در تاریخ موسیقی ثبت نگردیده !
ایرج! حسین خواجه امیری ! او کسی است که "بنان کبیر" همواره آرزوی داشتن صدایش را داشت ، اما هیچگاه حاضر به شنیدن ترانه های او نبود ! چرا اکنون به جایگاه او در موسیقی ما نمی نگرید؟ مگر صدای او مورد تایید بنان نبود ؟

آقای افتخاری ! شما که فرمودید ابوعطا را باید یک بار خواند، در جهت اعتلای این موسیقی چه گامی برداشته اید؟ با صیاد و آوای عشق؟ با غم زمانه و شکوه عشق ؟

- پایان ماجرا !

حتما همه از انتقادات "استاد شجریان" بر آقای افتخاری آگاهی دارند. آن جمله ی معروف «اگر من صدای افتخاری را داشتم ، دنیا را فتح میکردم» نیز هنوز در یادهاست . چه شده که شجریانی که در اوج هنر، با فروتنی خاص آنگونه از افتخاری یاد میکرد ، اکنون از منتقدین سرسخت اوست ؟!

چه شده که لطفی ها و مشکاتیان ها و علیزاده ها به آثار و روند افتخاری معترض اند ؟! چه شده که جامعه ی موسیقی (منظوز مخاطب عام نیست!) بر علیه افتخاری شده است ؟ آیا همه با او عداوت دارند؟! خیر ! مشکل جای دیگری است ...

...

«علیرضا افتخاری» هنرمندیست که می تواند روزهای طلایی خود را تکرار کند . صدا و تکنیک او، این اجازه را به وی میدهد تا با ارائه ی یک اثر جدی و  در دایره ی فنون موسیقی بازگشتی طلایی به روزهای اوج خود داشته باشد. افتخاری اکنون در 47 سالگی است. سنی که به جرات اوج دوران هنری یک خواننده است. افتخاری بارها ثابت کرده که دارای همان صداست ، با همان ظرافت و همان زیبایی منحصر بفرد.
او می تواند بازار راکد موسیقی ایرانی را بشدت تکان دهد ، البته با توجه به اصول و قواعد موسیقی و حرکت در دایره ی اصالت موسیقی ایران.

امیدوارم این مطلب پایانی باشد بر درگیری ها و اختلافات اخیر بین هواداران موسیقی ملی ... موسیقی ما با یک آشتی همه جانبه مترقی خواهد شد ... آشتی بین اهالی و اساتید !

افتخاری نیز مانند بنان ها و تاج ها و شجریان ها ، «بی شک» می تواند افتخار موسیقی ایران باشد ... !

.......................................................................

پی نوشت : با بررسی ۴۶ آلبوم رسمی افتخاری می توان نسبت به او شناخت بهتری پیدا کرد و منصافانه تر به قضاوت نشست.

1- آتش دل ( تکنوازان : هوشنگ ظریف ، محمد موسوی – به توصیه استاد پایور ضبط شد)
2- مهرورزان (موسیقی و تکنوازی نی : محمدعلی کیانی نژاد)
3- دریغا (آواز دشتستانی – نی : استاد محمد موسوی)
4- راز و نیاز (موسیقی ، تار و سه تار : حسین علیزاده)
5- راز گل (موسیقی : محمد آذری)
6- کاروان (بازخوانی تصانیفی از استاد برازنده – تنظیم و تکنواز کمانچه : مهیار فیروزبخت)
7- غریبستان (موسیقی : محمدجلیل عندلیبی – تکنواز تار : استاد هوشنگ ظریف)
8- مقام صبر (موسیقی و سرپرست گروه : پرویز مشکاتیان – تکنواز تار : کیوان ساکت)
9- سرمستان (تنظیم : فریدون شهبازیان – تکنوازان : هابیل علی اف – جلال ذوالفنون)
10- افسانه (موسیقی : علی جعفریان – تنظیم : علی رحیمیان)
11- سرو سیمین (موسیقی : محمد علی کیانی نژاد – تکنواز کمانچه : کیهان کلهر)
12- ناز نگاه (موسیقی : محمدجواد ضرابیان – تار : شهرام میرجلالی)
13- زیباترین (موسیقی : محمدجواد ضرابیان)
14- شور عشق (موسیقی : فریدون شهبازیان – تکنوازان : شهرام میرجلالی، پشنگ کامکار)
15- مهمان تو (موسیقی : جمشید عندلیبی – تکنواز سه تار : استاد جلال ذوالفنون)
16- نیلوفرانه 1 (موسیقی : عباس خوشدل - تکنواز سه تار : استاد جلال ذوالفنون)
17- نیلوفرانه 2 (موسیقی : عباس خوشدل)
18- هنگامه (موسیقی : حسن میرزاخانی – بازخوانی ملودی های محلی)
19- یاد استاد (موسیقی : استاد علی تجویدی – بازخوانی آثار )
20- گل هزار بهار (موسیقی : استاد کامبیز روشن روان – به یاد دکتر علی شریعتی - تار و سه تار : حمید متبسم)
21- همتای آفتاب (موسیقی : عماد رام – بزرگداشت مولانا)
22- امان از جدایی (موسیقی : محمدجلیل عندلیبی)
23- تازه به تازه (موسیقی : محمدجلیل عندلیبی)
24- خداحافظ (موسیقی : محمدجلیل عندلیبی)
25- پاییز (موسیقی : مهرداد پازوکی)
26- عطر سوسن (موسیقی : محمدجواد ضرابیان - تکنواز تار : شهرام میرجلالی)
27- شبان عاشق (موسیقی : عباس خوشدل)
28- صدایم کن (موسیقی : عباس خوشدل)
29- مستانه (بداهه نوازی و بداهه خوانی – سه تار : جلال ذوالفنون)
30- شب عاشقان (بداهه نوازی و بداهه خوانی – سه تار : جلال ذوالفنون)
31- گل میخک (موسیقی : جواد لشکری)
32- خوش امدی (موسیقی : جواد لشکری)
33- خنده بارون (موسیقی : مهرداد پازوکی)
34- همسایه (موسیقی و سه تار : عطا جنگوک – موسیقی محلی)
35- نسیما (موسیقی : فضل الله توکل)
36- عشق گمشده (موسیقی : جواد لشکری)
37- قصه شمع (کارهای پراکنده)
38- شکوه عشق (موسیقی : فریدون خشنود)
39- باباطاهر (بازخوانی موسیقی محلی – نی : جمشید عندلیبی)
40- غم زمانه (موسیقی : فضل الله توکل)
41- کنسرت لندن (موسیقی و سرپرست گروه : محمدجلیل عندلیبی)
42- بردی از یادم (بازخوانی ترانه هایی از مهدی خالدی – حبیب الله بدیعی و اسدالله ملک)
43- خاطرات جوانی (موسیقی : فضل الله توکل)
44- به دنبال دل (موسیقی : استاد علی تجویدی – بازخوانی آثار)
45- صیاد (موسیقی اکبر محسنی – محمدرضا چراغعلی)
46- آوای عشق (موسیقی : علیرضا افتخاری)